ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΚΑΡΟΥΔΗΣ
20.1.1940 – 17.10.2021
ΕΝΑΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΗΣ ΣΕ ΔΥΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥΣ
Αν ήμουν ζωγράφος και έπρεπε να ζωγραφίσω την Ελλάδα, δεν θα δίσταζα ούτε στιγμή – ένα θαλασσινό τοπίο, ένας ελαιώνας, μια αρχαϊκή σύνθεση σε καθαρούς και λαμπερούς τόνους. Πριν από όλα, έτσι απεικονίζεται η Ελλάδα στους πιο δημοφιλείς καλλιτεχνικούς καμβάδες.
Όμως, για τους καλλιτέχνες το ερώτημα συχνά δεν είναι το «τι», αλλά το «πώς». Πώς να δείξεις τη δική σου Ελλάδα, πώς να ζωγραφίσεις τα συναισθήματά σου, έτσι ώστε να συντονιστούν με τις αναμνήσεις, τον πόνο, τον θαυμασμό του κοινού· πώς να αφηγηθείς τη δική σου, την ακόμα ανείπωτη ιστορία.
Ο Μιχάλης Γκαρούδης ζωγραφίζει τη δική του ελληνική ιστορία με θάρρος και συχνά ξεπερνά τα όρια της παραδοσιακής τέχνης – έτσι όπως αναμιγνύει διαφορετικά υλικά στα έργα του (χρώματα, κλαδιά ελιάς, καρφιά, σχοινιά, πέτρα, κοχύλια κ.λπ.), έτσι πλέκει και τα καλλιτεχνικά στυλ. Συχνά τα τοπία του έχουν στοιχεία νεκρής φύσης, ενώ οι νεκρές φύσεις του είναι μερικές φορές υπερβολικά μνημειακές και ζωγραφικές. Αλλά εκλεπτυσμένες, σύμφωνα με την Αξινία Τζούροβα. Οι ειδικοί και οι κριτικοί του έργου του προσπαθούν να τον ορίσουν με όρους όπως ρεαλισμός, υπερρεαλισμός, λειτουργικός ρεαλισμός και ό,τι άλλο μπορεί κανείς να φανταστεί. Ο ίδιος ο δημιουργός όμως δηλώνει αδιάφορα ότι δεν τον ενδιαφέρουν τα πλαίσια. Και παρουσιάζει τη θάλασσα, την ελιά και την αρχαιότητα με τη μοναδική του τεχνική της αόρατης ανάμειξης του χρώματος με ξύλινα θραύσματα ή κοχύλια· η άμμος και τα βότσαλα στα κολάζ και στους πίνακές του προσδίδουν εκείνες τις αποχρώσεις της φυσικότητας και της πληρότητας, της αιωνιότητας, της σύνδεσης με τη φύση και την ιστορία της Ελλάδας με έναν μοντέρνο τρόπο, χωρίς ο ίδιος να είναι μοντερνιστής.
Όμως η προσωπική ιστορία που αφηγείται ο Μιχάλης Γκαρούδης δεν είναι μόνο ελληνική, ίσως μάλιστα δεν είναι τόσο ελληνική όσο είναι βουλγαρική. Όταν έλαβε το μετάλλιο «Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου» από τον Πρόεδρο Παρβάνοφ το 2011, είπε: «Είναι τιμή μου να λαμβάνω αυτό το βραβείο από τη δεύτερη πατρίδα μου, τη Βουλγαρία. Ήρθα εδώ ως παιδί 7 ετών και να με τώρα, στα 70 μου». Και η Βουλγαρία, θα συμφωνήσετε, αφηγείται δύσκολα – σχεδόν δεν υπάρχουν κλισέ που να μπορούν να μας περιλάβουν ως λαό και ως γη, και οι εικαστικές τέχνες στους κλασικούς βουλγαρικούς καμβάδες δείχνουν περιοδικότητα αντί για ολότητα. Ο Γκαρούδης το κατανοεί αυτό πολύ καλά και όλα τα έργα του –μωσαϊκά, πάνελ, πίνακες, τοιχογραφίες– είτε προσωπικά είτε σε συνεργασία με Βούλγαρους καλλιτέχνες, φέρουν αποκλειστικά το πνεύμα της ζωής του καλλιτέχνη στη Βουλγαρία, αυτό που γνωρίζει και ζει. «Στα καλντερίμια της Σόφιας αναζητώ τη δική μου νιότη. Ξεκίνησα από τη Σόφια, έφτασα στη Θεσσαλονίκη, αλλά ποτέ δεν μπόρεσα να ξεκολλήσω από το ένα μέρος και να μεταφυτευτώ στο άλλο» – αυτή η ομολογία του ισχύει και για την τέχνη του: δημιουργεί και νιώθει εξίσου καλά τόσο στη Σόφια όσο και στη Θεσσαλονίκη.
Στη Θεσσαλονίκη, γιατί εκεί ζει από το 1986. Επιλέγει την πόλη λόγω της εγγύτητάς της με τη Βουλγαρία, τη δεύτερη πατρίδα του. Όμως «υποτίθεται πως είμαι εδώ, αλλά δεν είμαι. Υποτίθεται πως είμαι εκεί, αλλά είμαι εδώ», εξομολογείται ο σπουδαίος δημιουργός για την αδυναμία του να βρίσκεται σωματικά, πνευματικά και δημιουργικά μόνο σε μία χώρα. Οι αναμνήσεις από τα φοιτητικά χρόνια στην Ακαδημία Καλών Τεχνών «Νικολάι Πάβλοβιτς» στη Σόφια, από την οποία αποφοίτησε το 1965 στην τάξη του καθηγητή Ηλία Πετρόφ, η ελευθερία του αυτοσχεδιασμού στο σχέδιο, τόσο σύμφυτη με τη νιότη, οι μποέμικες βραδιές με φίλους και συναδέλφους, η πρώτη έκθεση στη Βουλγαρία από κοινού με τον άλλο μεγάλο –τον Νέρωνα– θα κρατούν πάντα τον δημιουργό σε τροχιά γύρω από τη δεύτερη πατρίδα του.
Ο ίδιος, στην πραγματικότητα, δεν επέλεξε συνειδητά να ζήσει στη Βουλγαρία. Ήταν η μοίρα. Ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα (1946 – 1949) χώρισε πολλές οικογένειες και τις διέσπειρε στις γειτονικές χώρες. Γεννημένος στις 20 Ιανουαρίου 1940 στο Ελληνοχώρι Έβρου, ο μικρός Μιχάλης και χιλιάδες ελληνόπουλα βρέθηκαν πρώτα στη Βουλγαρία και μετά στάλθηκε στην Ουγγαρία, χωρίς να έχει την ευκαιρία να γνωρίσει τους γονείς του, οι οποίοι είχαν επιλέξει την αντίσταση. Το 1954 δραπετεύει πίσω στη Βουλγαρία και ζει προσωρινά σε ξενώνα Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στο Πάβελ Μπάνια, όπου και μαθαίνει τη βουλγαρική γλώσσα. Εκεί έχει την τύχη να συναντήσει και τον Τσουντομίρ, ο οποίος εικονογραφούσε ο ίδιος τα έργα του και παρακολουθούσε τον νεαρό Μιχάλη. Αργότερα μετακομίζει στη Σόφια και σπουδάζει στην Ακαδημία Καλών Τεχνών «Νικολάι Πάβλοβιτς». Στη Σόφια και στο Παρίσι γίνονται οι πρώτες του ατομικές εκθέσεις το 1971, όπου παρουσιάζει κυρίως ζωγραφική, χτίζοντας μια δική του καλλιτεχνική ταυτότητα μέσα από τις τεχνικές αλλά και τα ενσωματωμένα μηνύματα στους πίνακές του. Επίσης στο Παρίσι συναντά τον πατέρα του, αλλά φαίνεται πως είναι πια αργά και δύσκολο και για τους δύο να αναγνωρίσουν ο ένας τον άλλον στους ρόλους του πατέρα και του γιου.
Ο υπόλοιπος μισός αιώνας είναι δουλειά – δουλειά που αποτελεί το νόημα της ζωής του: πίνακες, τοιχογραφίες, κολάζ… Και η Εύα, η γυναίκα δίπλα του που του χάρισε έναν γιο.
«Μετανάστης σε δύο πολιτισμούς», σύμφωνα με ειδικούς και φίλους, όμως τα μηνύματα που εκπέμπουν τα έργα του είναι πανανθρώπινα και έχουν εκτεθεί σε παγκόσμια μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Οι εμβληματικές «Ελιές», οι «Πεταλούδες» και η «Νίκη – Η Νίκη», μαζί με άλλα περίπου είκοσι έργα του, περιλαμβάνονταν στην ιωβηλαία έκθεσή του το 2021 στη γκαλερί «Arte» στη Σόφια – ογδόντα χρόνια ζωής αφιερωμένα στην τέχνη στη Βουλγαρία και την Ελλάδα. Το να ερμηνεύσουμε τις ιδέες, τις ιστορίες και τα συναισθήματα που είναι πλεγμένα στους πίνακές του θα ήταν απλουστευτικό, γι’ αυτό θα το κάνουμε με τα λόγια του δημιουργού: οι πεταλούδες έχουν καμένα φτερά και είναι καρφωμένες, όπως είναι όλη η γη και η φύση μας· οι νίκες μας είναι αμφισβητήσιμες, δεμένες κάπως, περιορισμένες και εις βάρος κάποιου άλλου· τα κεριά είναι αυτή η σύντομη και εύθραυστη ζωή που κυνηγάει ο άνεμος· μια τεμαχισμένη αρχαιότητα, αλλά ένας αξέχαστος πόθος.
Αυτά είναι και τα μηνύματα του σοφού Γαρούδη που συγκεντρώθηκαν στην έκθεση «Η Επιστροφή» το 2023 και παρουσιάστηκαν στη γκαλερί «Bulgari». Post mortem. Οι κύκλοι «Νεκρές Φύσεις», «Θαλασσινά Μοτίβα», «Ελιές», «Αιγαιοπελαγίτικα Μοτίβα», «Συνθέσεις με Καρφιά», «Αρχαϊκά Μοτίβα», «Νίκη – Η Νίκη», «Πεταλούδες» – ο φιλόσοφος Γαρούδης, μια βιοσοφία διαμορφωμένη μετά τον πιο αιματηρό παγκόσμιο πόλεμο και ξεκάθαρα αποτυπωμένη σε καμβάδες-μεταφορές.
Οι μνημειακές τοιχογραφίες, τα ανάγλυφα και τα μωσαϊκά στο βουλγαρικό έργο του καλλιτέχνη είναι εντυπωσιακά. Σε συνεργασία ή μόνος, ο δημιουργός οπτικοποιεί τις ιδέες της βουλγαρικής Αναγέννησης, του σλαβισμού, της συνέχειας μέσα στους αιώνες. Η τοιχογραφία «Αναγέννηση» στην Έπαυλη «Perla» στο Μπουργκάς· το μωσαϊκό στο 55ο Σχολείο της Σόφιας· το μωσαϊκό στο ξενοδοχείο «Slavyani» στο Βελίκο Τίρνοβο· το επιτοίχιο μωσαϊκό στο Εθνικό Μέγαρο Πολιτισμού (NDK) στη Σόφια – παραπέμπουν άμεσα στον σλαβικό πολιτισμό και την ιστορία. Μέσα από την τεχνική του μωσαϊκού οπτικοποιείται η ιδέα του βουλγαρικού Μεσαίωνα και της αναπόφευκτης αναγέννησης του έθνους. Τα έργα υπογραμμίζουν σαφώς τις βαθιές ιστορικές ρίζες του βουλγαρικού λαού. Η τοιχογραφία στο ξενοδοχείο «Yantra» στο Βελίκο Τίρνοβο· το μωσαϊκό στο ζαχαροπλαστείο «Poltava» στο Βελίκο Τίρνοβο· η τοιχογραφία «Η Τέχνη στους Αιώνες» στο Κέντρο Κινηματογράφου στη Σόφια αποτελούν τον διάλογο ανάμεσα στις διαφορετικές εποχές και τους πολιτισμούς, ενωμένους από την αναζήτηση της ομορφιάς και της γνώσης, και είναι ένα καλλιτεχνικό πιστοποιητικό των αξιών, της πίστης και των επιδιώξεων ενός πολιτισμού.
Αμέσως μετά την ιωβηλαία έκθεσή του στη Βουλγαρία, στις 17 Οκτωβρίου 2021, ο Μιχάλης Γκαρούδης έφυγε από τον κόσμο μας. Άφησε την τελευταία του πνοή στη Θεσσαλονίκη. Όμως το γεγονός ότι γράφω αυτές τις λέξεις για εκείνον σημαίνει μόνο ένα πράγμα – υπάρχουν άνθρωποι που δεν φεύγουν ποτέ. Στο βιβλίο τιμής του σχολείου στην πόλη Πάβελ Μπάνια, όπου φοίτησε και ο ίδιος, εύχεται στους μαθητές, αλλά και σε όλους εμάς, «αγάπη για την πατρίδα, την ομορφιά και την τέχνη».
Επιμέλεια άρθρου: Ιβάν Χρίστοβ
Ακολουθήστε για το αρχείο του άρθρου ⇒
Παρουσίαση με τις πιο σημαντικές στιγμές από τη ζωή του Μιχάλη Γκαρούδη και εικόνες από τα εμβληματικά του έργα.
Πατήστε στον σύνδεσμο για το αρχείο της παρουσίασης ⇒
Έργα του καλλιτέχνη που εκτέθηκαν στην γκαλερί “Arte” το 2021 και στην γκαλερί “Bulgari” το 2023.
Επιστροφή στη σελίδα του έργου ⇒
Επισκεφτείτε τη σελίδα του Σχολικού καλλιτεχνικού εργαστήρι ⇒
Έργο «Μιχάλης Γκαρούδης – ο δημιουργός με τις δύο πατρίδες. Ζωή ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς.» σε υλοποίηση του Ελληνοβουλγαρικού Συνδέσμου Πολιτισμού «Παίσιϊ Χιλεντάρσκι», Αθήνα για το Εθνικό πρόγραμμα «Οι ανείπωτες ιστορίες των Βουλγάρων» 2025 – 2026
